Witamina A – czemu jest ważna dla zwierząt?

Spis treści

1. Witamina A - czemu jest taka ważna dla zwierząt?
2. Korzyści zdrowotne: Dlaczego jest niezbędna witamina A u psów?
3. Wzrok 
4. Skóra i sierść
5. Odporność 
6. Wzrost i rozwój 
7. Dawkowanie witaminy A dla psa
8. Wyjątkowe wymagania diety dla kota przy witaminie A
9. Dlaczego witamina A jest dla kotów niezbędna?
10. Jak zapewnić kotu odpowiednią ilość witaminy A?
11. Jak zachować równowagę pomiędzy nadmiarem a niedoborem
12. Skutki niedoboru witaminy A dla psa i kota
13. Skutki nadmiaru witaminy A dla psa i kota
14. Podsumowanie - badania naukowe i suplementacja

Witamina A – czemu jest taka ważna dla zwierząt?

Witamina A  jest ogólnym określeniem grupy związków chemicznych o podobnej aktywności biologicznej. Obejmuje retinol (witaminę A1), jego pochodne, czyli retinal i kwas retinowy, oraz estry retinylu (palmitynian, propionian i octan). Bezpośrednimi prekursorami witaminy A są karotenoidy, w tym β-karoten, α-karoten czy β-kryptoksantyna, które określa się mianem prowitaminy A, ponieważ po odpowiedniej konwersji w jelicie cienkim i wątrobie stanowią źródło biologicznie aktywnego retinolu.

Witamina A należy do grupy witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, ma charakter hydrofobowy, może być magazynowana w organizmie, głównie w wątrobie. Odgrywa kluczową rolę w wielu procesach metabolicznych i fizjologicznych. Działa jako kofaktor licznych reakcji biochemicznych, wpływa na prawidłowy wzrost, uczestniczy w utrzymaniu prawidłowej funkcji narządu wzroku, zdrowia skóry i sierści, funkcjonowania układu odpornościowego oraz rozwoju kości. Zarówno niedobór (hipowitaminoza), jak i nadmiar (hiperwitaminoza) witaminy A mogą prowadzić do poważnych zaburzeń zdrowotnych, dlatego właściwie zbilansowana dieta i świadoma suplementacja mają fundamentalne znaczenie dla utrzymania homeostazy organizmu psów.

Korzyści zdrowotne: Dlaczego jest niezbędna witamina A u psów?

Witamina A jest niezbędnym mikroskładnikiem o fundamentalnym znaczeniu dla homeostazy organizmu psa. Jej działanie wykracza poza regulację procesów widzenia (poprzez syntezę rodopsyny), obejmując także utrzymanie integralności i różnicowania komórek nabłonkowych (skóra, błony śluzowe). Ponadto, retinoidy są kluczowe w modulacji odpowiedzi immunologicznej, wspierając zarówno wrodzoną, jak i nabytą odporność, a także są niezastąpione dla prawidłowego wzrostu i rozwoju młodych psów. Z uwagi na jej wielokierunkowy wpływ, utrzymanie poziomu witaminy A na prawidłowym poziomie jest podstawowym elementem profilaktyki weterynaryjnej, mającym bezpośrednie przełożenie na zdrowie i kondycję psa.

Wzrok 

Retinoidy odgrywają kluczową rolę w procesie fototransdukcji. Retinal, będący utlenioną formą retinolu, stanowi niezbędny element rodopsyny – światłoczułego pigmentu obecnego w pręcikach siatkówki. Konwersja trans-retinalu do izomeru 11-cis-retinalu oraz jego połączenie z opsyną warunkują prawidłowy przebieg pobudzenia fotoreceptorów i generowanie impulsów nerwowych odpowiedzialnych za widzenie przy słabym oświetleniu.

Niedobór witaminy A prowadzi do hemeralopii (ślepoty zmierzchowej), a długotrwałe niedostateczne spożycie retinoidów może skutkować degeneracją nabłonka spojówki i rogówki (hiperkeratynizacją). W badaniach odnotowano, że psy z obniżonym stężeniem retinolu we krwi wykazują pogorszenie adaptacji do ciemności oraz zmiany strukturalne w nabłonku oka.

Skóra i sierść

Kwas retinowy, najbardziej aktywna biologicznie forma witaminy A, jest kluczowym regulatorem proliferacji, różnicowania i keratynizacji komórek nabłonkowych. Odpowiada za prawidłową odnowę skóry, utrzymanie szczelności bariery naskórkowej oraz stabilność błon śluzowych układu oddechowego, pokarmowego i moczowo-płciowego.

Badania dowodzą, że retinoidy modulują ekspresję genów związanych z odnową komórek skóry oraz przyspieszają proces gojenia ran, m.in. poprzez nasilenie angiogenezy (powstawania naczyń krwionośnych) i proliferacji fibroblastów. Odpowiednie stężenie witaminy A w diecie koreluje ze zmniejszoną częstością dermatoz oraz poprawą jakości sierści u psów.

Odporność 

Witamina A jest jednym z kluczowych składników modulujących funkcjonowanie układu odpornościowego. Wpływa na rozwój i aktywność limfocytów T i B, stymuluje produkcję przeciwciał oraz utrzymuje integralność nabłonków układu oddechowego, pokarmowego i moczowo-płciowego, które stanowią pierwszą barierę ochronną przed patogenami. Jej aktywna forma – kwas retinowy – uczestniczy w różnicowaniu i aktywacji limfocytów T i B, wspierając produkcję przeciwciał oraz prawidłową odpowiedź komórkową. Ponadto retinoidy wykazują działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, zwiększając odporność organizmu i ograniczając ryzyko infekcji. Mają więc kluczowe znaczenie dla zdrowia psów

Wzrost i rozwój 

Witamina A odgrywa fundamentalną rolę w procesach rozwojowych organizmu psa. Retinoidy uczestniczą w regulacji proliferacji i różnicowania komórek, co warunkuje prawidłowy rozwój tkanek, w tym układu kostnego. Kwas retinowy wpływa na aktywność osteoblastów i osteoklastów, utrzymując równowagę między tworzeniem a resorpcją kości, co jest szczególnie istotne u młodych, rosnących psów. Ponadto witamina A wspomaga embriogenezę, syntezę hormonów steroidowych oraz procesy hematopoezy, m.in. poprzez udział w dojrzewaniu erytroblastów w szpiku kostnym. Niedobór retinoidów prowadzi do zaburzeń mineralizacji kości, opóźnienia wzrostu, nieprawidłowego różnicowania komórek somatycznych, a w okresie rozrodu może skutkować wadami rozwojowymi płodu.

Dawkowanie witaminy A dla psa

Zapotrzebowanie na witaminę A wykazuje istotną zmienność zarówno pomiędzy gatunkami zwierząt, jak i pomiędzy osobnikami tego samego gatunku. Specyficzne zapotrzebowanie na witaminę A u psów i kotów zależy od szeregu czynników, takich jak wiek, masa ciała, tempo wzrostu, stan fizjologiczny (ciąża, laktacja) oraz ogólny status zdrowotny. U ciężarnych i karmiących samic zapotrzebowanie na witaminę A wzrasta, ponieważ musi ona wspierać rozwój płodu oraz produkcję mleka. Młode, rosnące psy wymagają jej natomiast do prawidłowej mineralizacji i remodelowania tkanki kostnej. Zwierzęta dorosłe, mimo niższego zapotrzebowania, nadal potrzebują odpowiednich ilości witaminy A dla zachowania integralności nabłonków i sprawności układu odpornościowego. Poziom suplementacji witaminy A u psów i kotów powinien równoważyć potrzeby związane z prawidłowym wzrostem, odpornością, funkcjami metabolicznymi oraz utrzymaniem odpowiednich rezerw ustrojowych.

Europejska Federacja Przemysłu Żywieniowego Zwierząt Domowych (FEDIAF) określa precyzyjne wytyczne dotyczące minimalnego i bezpiecznego poziomu witaminy A dla psów, wyrażane w jednostkach międzynarodowych (IU) na 1000 kcal energii metabolicznej. Dla psów dorosłych zalecany jest minimalny poziom ok 1500 IU/1000 kcal EM, natomiast u szczeniąt w okresie intensywnego wzrostu norma wynosi do 1250 IU/1000 kcal RM, aby wspierać prawidłowy rozwój kości, tkanek nabłonkowych oraz układu odpornościowego. FEDIAF określa również maksymalny poziom bezpieczeństwa na 100 000 IU/1000 kcal, gdyż nadmiar witaminy A, magazynowanej głównie w wątrobie, może prowadzić do hiperwitaminozy i poważnych zaburzeń zdrowotnych. 

W praktyce żywieniowej najbezpieczniejsze są pełnowartościowe karmy komercyjne dla psów i kotów, które zostały zbilansowane pod kątem witamin i mikroelementów. Suplementacja retinolu lub estrów retinylu powinna być rozważana wyłącznie po konsultacji z lekarzem weterynarii, który oceni potrzeby psa na podstawie analizy diety oraz ewentualnych badań krwi.

Wyjątkowe wymagania diety dla kota przy witaminie A

Dlaczego witamina A jest dla kotów niezbędna?

Koty domowe są obligatoryjnymi mięsożercami, co wiąże się z unikalnym metabolizmem witaminy A, znacznie różniącym się od metabolizmu psów i ludzi. W odróżnieniu od innych ssaków, koty mają bardzo ograniczoną aktywność enzymu β-karoten dioksygenazy w wątrobie, odpowiedzialnego za przekształcanie prowitaminy A (np. β-karotenu z roślin) w aktywny retinol. W konsekwencji koty są całkowicie zależne od aktywnej witaminy A, występującej naturalnie w tkankach zwierzęcych, takich jak wątroba, mięso czy produkty mleczne. Retinoidy w diecie kota pełnią te same funkcje biologiczne co u psów: wspierają prawidłowe widzenie, integralność nabłonków, funkcje odpornościowe oraz rozwój rozrodczy.

Jak zapewnić kotu odpowiednią ilość witaminy A?

Zapewnienie kotu optymalnej podaży witaminy A wymaga diety opartej na produktach zwierzęcych bogatych w retinol:

• Mięso i podroby: Dobrej jakości mięso, wątroba oraz inne narządy są naturalnym źródłem skoncentrowanej aktywnej formy witaminy A i stanowią podstawę diety kota.
• Karmy komercyjne: Produkty pełnoporcjowe dostarczają witaminy A w ilościach zgodnych z aktualnymi wytycznymi żywieniowymi (FEDIAF, NRC), zapewniając odpowiedni poziom retinolu bez ryzyka niedoboru lub nadmiaru.
• Suplementacja: W przypadku diet domowych, takich jak BARF, suplementacja retinolu powinna być stosowana pod nadzorem lekarza weterynarii, aby uniknąć zarówno niedoboru, jak i hiperwitaminozy.

Jak zachować równowagę pomiędzy nadmiarem a niedoborem

Witamina A jest niezbędnym mikroskładnikiem odżywczym, którego zarówno niedobór (hipowitaminoza), jak i nadmiar (hiperwitaminoza) mogą mieć poważne konsekwencje zdrowotne dla psów i kotów. Ze względu na rozpuszczalny w tłuszczach charakter witaminy A, jej nadmiar kumuluje się w wątrobie i tkankach. Z tego powodu kontrola podaży jest kluczowa dla utrzymania homeostazy. Najbezpieczniejszym sposobem zapewnienia równowagi jest stosowanie pełnowartościowej, zbilansowanej diety odpowiedniej dla gatunku i etapu życia zwierzęcia oraz unikanie niekontrolowanej suplementacji.

Skutki niedoboru witaminy A dla psa i kota

Niedobór witaminy A, choć stosunkowo rzadki przy karmieniu komercyjnymi karmami pełnoporcjowymi, może wystąpić przy dietach niewłaściwie zbilansowanych, upośledzonych procesach wchłaniania tłuszczu lub zwiększonym zapotrzebowaniu metabolicznym. Objawy niedoboru obejmują problemy ze wzrokiem (np. ślepota nocna, kseroftalmia – zespół suchego oka, postępujące zwyrodnienie siatkówki, całkowita ślepota), osłabienie odporności, zmiany dermatologiczne (sucha, łuszcząca się skóra, matowa sierść) oraz zaburzenia wzrostu i rozwoju kości u szczeniąt i kociąt. Dodatkowo niedobór może prowadzić do zaburzeń neurologicznych, problemów rozrodczych oraz zwiększonej podatności na infekcje.

Skutki nadmiaru witaminy A dla psa i kota

Hiperwitaminoza A występuje w wyniku przewlekłego spożycia nadmiernych ilości retinolu, często z surowej wątroby lub niekontrolowanej suplementacji. Skutkuje ona akumulacją toksycznych poziomów witaminy A w wątrobie i tkankach, prowadząc do deformacji kostnych (np. spondylopatia szyjna u kotów), uszkodzenia wątroby,  łysienia, suchości podrażnienia skóry, utraty masy ciała, letargu i zaburzeń neurologicznych. Psy i koty wykazują zwiększoną tolerancję na wysokie dawki retinolu dzięki efektywnemu transportowi estrów retinylowych i częściowemu wydalaniu nadmiaru witaminy A z moczem, jednak toksyczność może wystąpić przy ekstremalnie wysokim spożyciu (>90 mg retinolu/kg masy ciała przez dłuższy czas).

Zarówno niedobór, jak i nadmiar witaminy A można kontrolować poprzez stosowanie karm pełnoporcjowych, odpowiednie dawkowanie suplementów i regularne badania. Właściwe zarządzanie podażą witaminy A jest kluczowe dla utrzymania zdrowia wzroku, skóry, odporności, rozwoju kości oraz ogólnego dobrostanu fizjologicznego psów i kotów.

Podsumowanie – badania naukowe i suplementacja

Witamina A jest niezbędnym mikroskładnikiem dla psów i kotów, wspierającym prawidłowe widzenie, zdrowie skóry i sierści, funkcjonowanie układu odpornościowego oraz wzrost i rozwój kości. Niedobór prowadzi do zaburzeń procesu widzenia, osłabienia odporności, problemów dermatologicznych i opóźnionego rozwoju, natomiast nadmiar powoduje toksyczne zmiany w wątrobie, deformacje kostne, łysienie i zaburzenia neurologiczne. 

Badania naukowe oraz wytyczne FEDIAF i NRC podkreślają znaczenie bilansowania witaminy A w diecie psów i kotów i unikania niekontrolowanej suplementacji. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest stosowanie pełnoporcjowych, komercyjnych karm opracowanych zgodnie z wytycznymi żywieniowymi dla danego gatunku i etapu życia. Suplementacja witaminy A powinna być rozważana wyłącznie po konsultacji z lekarzem weterynarii, z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb zwierzęcia oraz analizy diety. Regularne monitorowanie stanu zdrowia, a w razie potrzeby badania laboratoryjne, pozwalają utrzymać optymalną homeostazę witaminy A. 

Czytaj inne teksty:

Jakie są najważniejsze witaminy dla psa?

Jakie witaminy pozytywnie wpływają na sierść kota

Witaminy dla psa seniora – kompleksowy przewodnik

Bibliografia

• D. Guidi. (2021). Żywienie i dietetyka psów i kotów. Przewodnik dla lekarza weterynarii. Edra Urban & Partner
• D. Jamroz. (2013). Żywienie zwierząt i paszoznawstwo. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa.
• Hand, M. S., & Thatcher, C. D. (2010). Small Animal Clinical Nutrition (5th Edition). Mark Morris Institu
• Yauheni Shastak, Yauheni Shastak. (2024) Pet Wellness and Vitamin A.
• F J Schweigert , V Bok (2000) Vitamin A in blood plasma and urine of dogs is affected by the dietary level of vitamin A. PubMed.
• Fabiana M. de O. Hernandez i inni. (2021) Vitaminy A and D and Zinc Affect the Leishmanicidal Activity of Canine Spleen Leukocytes.
• Wytyczne żywieniowe dotyczące pełnoporcjowych i uzupełniających karm dla kotów i psów. FEDIAF.
• lek. wet. mgr inż. zoot. mgr biol. Adam Mirowski. (2023) Hiperwitaminozy u psów i kotów – wciąż występujące choroby o podłożu żywieniowym.
• Życie Weterynaryjne. (2014). Hiperwitaminozy u psów i kotów.
• Aesthetic Cosmetology. (2019). Witamina a. Budowa i mechanizm działania.

Dominika Czortek

lekarz weterynarii