Spis treści
- Czym jest błonnik pokarmowy w diecie psa?
- Błonnik rozpuszczalny
- Błonnik nierozpuszczalny
- Błonnik fermentujący
- Błonnik niefermentujący
- Włókno surowe a włókno pokarmowe – czy to to samo?
- Jaką rolę pełni błonnik w diecie psa?
- Lepsze trawienie i perystaltyka jelit
- Zdrowy przewód pokarmowy i jelita (regeneracja nabłonka jelit)
- Pomoc w walce z nadwagą (wspomaganie odchudzania)
- Wsparcie przy cukrzycy (regulacja poziomu cukru we krwi)
- Naturalne źródła błonnika w diecie psa
- Warzywa
- Owoce
- Produkty pełnoziarniste
- Rośliny strączkowe
- Nasiona
- Błonnik pokarmowy z owadów
- Ile błonnika potrzebuje pies?
- Objawy niedoboru błonnika
- Objawy nadmiaru błonnika
- Etykieta karmy a zawartość błonnika i składników mineralnych
- Czy każdy pies potrzebuje błonnika i jak go wprowadzać?
- Jak wprowadzać błonnik do diety psa?
- Psy aktywne a psy mniej aktywne
- Rasy podatne na problemy trawienne
- Specjalne potrzeby żywieniowe
- Błonnik a choroby włóknozależne u psów
- Otyłość i nadwaga
- Cukrzyca
- Zapalenie okrężnicy i inne choroby jelit
- Biegunki i zaparcia (w tym, czy bardzo mała kupa to zawsze korzystne zjawisko)
- Choroby odbytu i gruczołów okołoodbytowych
- Podsumowanie
Czym jest błonnik pokarmowy w diecie psa?
Błonnik pokarmowy, nazywany również włóknem pokarmowym, jest składnikiem diety pochodzenia roślinnego. Należy do węglowodanów złożonych, wśród których możemy wyróżnić polisacharydy strawne, takie jak: skrobia czy glikogen oraz niestrawne, do których należy właśnie włókno pokarmowe. Błonnik ma szereg korzystnych właściwości dla zdrowia psów, szczególnie dla prawidłowej pracy przewodu pokarmowego.
W zależności od właściwości fizykochemicznych, błonnik można podzielić na kilka typów, co pozwala na podkreślenie i zrozumienie ważnych funkcji fizjologicznych i różnorodnych efektów jakie pełni w organizmach zwierząt.
Błonnik rozpuszczalny
Ma duże zdolności do wiązania wody i tworzenia żelów, dodatkowo łatwiej poddaje się fermentacji bakteryjnej w jelitach. Do błonnika rozpuszczalnego zaliczane są pektyny, gumy, mannany, galaktany. Pektyny występują w dużych ilościach w owocach i warzywach, takich jak jabłka, truskawki, maliny, marchew, brokuły, ziemniaki, miąższ buraków cukrowych i skórki owoców cytrusowych. Gumy to ogólne określenie zróżnicowanej grupy lepkich i kleistych polisacharydów występujących w nasionach i wydzielinach roślin. Możemy tu wyróżnić: gumę arabską, guma guar, guma babki płesznik, guma karobowa, to tylko niektóre z gum stosowanych jako środki zagęszczające, środki wiążące wodę, stabilizatory, emulgatory i środki żelujące w mokrej karmie dla zwierząt. W zależności od źródła i przetwarzania gumy mają zmienną lepkość i rozpuszczalność w wodzie, a zatem mają zmienne tempo fermentacji. Bakterie jelitowe umiarkowanie lub szybko fermentują większość gum.
Błonnik nierozpuszczalny
Nie rozpuszcza się w wodzie i przechodzi przez układ pokarmowy w dużej mierze w niezmienionej formie. Zwiększa objętość mas kałowych i wspomaga regularne wypróżnienia. Do błonnika nierozpuszczalnego należą: celuloza, lignina. Celuloza, jest najliczniej występującym polisacharydem w roślinach, tworzącym strukturę ścian komórkowych roślin. Może być ona w minimalnym stopniu wykorzystywana podczas fermentacji bakteryjnej w jelitach, lignina zaś nie podlega w żadnym stopniu takiej fermentacji, w związku z tym przechodzi przez przewód pokarmowy w niezmienionej formie.
Błonnik fermentujący
Ulega fermentacji przez bakterie jelitowe w okrężnicy, co prowadzi do powstawania kwasów organicznych takich jak: krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA; octan, maślan i propionian), mleczan, bursztynian, kwasy tłuszczowe o rozgałęzionym łańcuchu (BCFA; izomaślan, izowalerianian). SCFA to główne i pożądane produkty fermentacji błonnika, natomiast BCFA to produkty fermentacji białek ich metabolizm wiąże się z produkcją amoniaku, toksycznego związku, który może powodować m.in. zmniejszenie wysokości kosmków jelitowych. Przykłady błonnika fermentującego: inulina, fruktooligosacharydy (FOS), niektóre pektyny.
Błonnik niefermentujący
Wolno i niefermentujące źródła błonnika stosowane w karmach dla zwierząt domowych zawierają głównie celulozę, hemicelulozy czy łupiny orzeszków ziemnych. Przechodzi on przez przewód pokarmowy najczęściej w niezmienionej formie.
Im włókno jest bardziej rozpuszczalne i fermentujące, tym szybszy jest jego pasaż przez przewód pokarmowy i wydalana jest mniejsza ilość kału, przy jednocześnie wyższym wydzielaniu kwasów żółciowych. Im więcej błonnika ma zdolność do zatrzymania wody, tym objętość kału jest większa.
Włókno surowe a włókno pokarmowe – czy to to samo?
Włókno pokarmowe to szersza kategoria, obejmująca zarówno włókno rozpuszczalne, jak i nierozpuszczalne obecne w żywności. Włókno surowe zaś jest częścią włókna pokarmowego, głównie nierozpuszczalną, jak celuloza i lignina, które nie są trawione przez enzymy psa. Tak więc podawanie na etykietach karm ilości włókna surowego nie uwzględnia większości rozpuszczalnych i prebiotycznych form błonnika
Jaką rolę pełni błonnik w diecie psa?
Błonnik jest rozkładany enzymatycznie przez mikroorganizmy jelitowe, w tym bakterie, grzyby i pierwotniaki, ale nie przez wewnętrzne enzymy trawienne błony śluzowej. Mikroorganizmy te normalnie zamieszkują dolną część jelita cienkiego i jelito grube i są określane jako beztlenowce lub fakultatywne beztlenowce, ponieważ mogą żyć bez tlenu. To jaką rolę pełni błonnik w organizmie zwierzęcia zależy od jego rodzaju i ilości w dawce pokarmowej.
Lepsze trawienie i perystaltyka jelit
Błonnik normalizuje zawartość wody w jelitach, absorbując wodę w przypadkach biegunki i dodając wilgoci w przypadku zaparć. Błonnik rozpuszczalny wiąże wodę do 10 razy swojej masy, nierozpuszczalne tylko 4-6 razy. Dla prawidłowej defekacji ważny jest prawidłowy stosunek tych włókien w diecie. Większa fermentacja błonnika przyspiesza pasaż, przez co treść pokarmowa może nie być wystarczająco odwodniona i kał będzie luźniejszy. Błonnik niefermentujące będzie zaś zatrzymywać wodę, a tym samym formować treść pokarmową w przypadku biegunek.
Zdrowy przewód pokarmowy i jelita (regeneracja nabłonka jelit)
Najbardziej korzystnym produktem fermentacji błonnika w jelitach psów są krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA). Pełnią one funkcję odżywcze dla komórek jelita grubego – kolonocytów, dostarczając im składników odżywczych oraz zwiększając przepływ krwi przez jelita. Dodatkowo zapewniają odpowiednie warunki dla wzrostu prawidłowej mikroflory jelita, poprzez obniżenie pH treści pokarmowej. Powstający kwas masłowy wspomaga regenerację uszkodzonej błony śluzowej jelit, stanowi źródło energii dla kolonocytów, wpływa na poprawę ukrwienia śluzówki oraz stymuluje komórki jelit do produkcji śluzu, a także poprawia barierę ochronną jelit.
Pomoc w walce z nadwagą (wspomaganie odchudzania)
Obecność błonnika w dietach odchudzających dla psów jest bardzo ważna. Badania pokazują, że zwiększona ilość błonnika i białka w diecie psów otyłych sprzyja budowaniu masy mięśniowej i jednocześnie zmniejszeniu wchłaniania glukozy i kwasów tłuszczowych, co pozwala na szybsze chudnięcie. Włókno wolno fermentujące powoduje zwiększenie objętości karmy w żołądku i jelitach co zapewnia uczucie sytości oraz zmniejsza kaloryczność poprzez ograniczenie strawności kwasów tłuszczowych i węglowodanów. Dodatkowo błonnik pomaga w regulowaniu pracy jelit i częstotliwości wypróżnień. Błonnik rozpuszczalny odżywia dobre bakterie w jelitach, co wspiera zdrowie układu pokarmowego.
Czytaj nasze teksty:
Wsparcie przy cukrzycy (regulacja poziomu cukru we krwi)
Badania pokazują, że zwiększanie ilości błonnika w diecie psów cukrzycowych pozwala na lepszą stabilizację poziomu glukozy we krwi. Zarówno wolno, jak i szybko fermentujące rodzaje błonnika pomagają kontrolować poziom glukozy we krwi u zwierząt chorych na cukrzycę. Włókno rozpuszczalne opóźnia trawienie i wchłanianie węglowodanów, dzięki czemu skoki glukozy po posiłku są niższe i bardziej stabilnie. Dodatkowo błonnik zwiększa uczucie sytość u psów, ułatwia odchudzanie a także reguluje procesy trawie poprzez zapobieganie zaparciom.
Naturalne źródła błonnika w diecie psa
W zależności od typu diety psa – karma mokra, sucha, jedzenie gotowane czy BARF – źródła błonnika będą inne. W karmach częstym dodatkiem są produkty uboczne przemysłu owocowo-warzywnego np. pulpa buraczana, jabłkowa, pomidorowa lub młynarskiego takie jak np. otręby. W przypadku diet domowych to Właściciel, najlepiej z pomocą zwierzęcego dietetyka, ustala jaki dodatek błonnika dodać do diety psa. Tu możemy wyróżnić:
Warzywa
Marchewka, dynia, cukinia, brokuł – dostarczają błonnika, witamin i wody; najlepiej podawać gotowane bez przypraw i dobrze rozdrobnione. Marchewkę można podawać również na surowo.
Owoce
Jabłka, gruszki, borówki – bogate są w błonnik rozpuszczalny (pektyny) i przeciwutleniacze; należy zachować umiar ze względu na zawartość cukru oraz zawsze podawać bez pestek! Mają zdolność absorbowania wody i tworzenia galaretowatej masy, co może pomóc w łagodzeniu problemów żołądkowo-jelitowych, takich jak biegunka i zaparcia.
Produkty pełnoziarniste
Płatki owsiane, kasza gryczana, brązowy ryż – oprócz błonnika dostarczają wolno uwalnianych węglowodanów i energii. Są kaloryczne, więc stosowanie ich w dużych ilościach mogą prowadzić do nadwagi.
Rośliny strączkowe
Soczewica, groch, ciecierzyca – źródła nie tylko błonnika ale i białka roślinnego. Często spotykane jako dodatek do karm, należy podawać je w małych ilościach, nadmiar może powodować gazy.
Nasiona
Siemię lniane, nasiona chia – zawierają śluzowaty błonnik rozpuszczalny, korzystny dla jelit i poziomu glukozy; najlepiej podawać zmielone i namoczone.
Innym niesamowitym rodzajem błonnika jest psyllium – łuski nasion babki płesznik, które w kontakcie z wodą tworzą żelową substancję. Działa on regulująco na przewód pokarmowy i wspiera prawidłową perystaltykę jelit. Można je stosować zarówno w przypadku biegunek jak i zaparć a także w chorobach gruczołów okołoodbytowych psów.
Błonnik pokarmowy z owadów
Częsty dodatek w karmach hipoalergicznych dla psów, który zawiera chitynę – naturalny błonnik z szkieletów owadów.
Dobór rodzaju i ilości błonnika zależy od indywidualnych potrzeb psa – wieku, poziomu aktywności, stanu zdrowia i ewentualnych chorób przewlekłych (np. cukrzyca, nadwaga, zaparcia). Zbyt duża ilość błonnika może prowadzić do biegunek, niedoborów lub pogorszenia wchłaniania składników odżywczych – dlatego zawsze warto skonsultować dietę z lekarzem weterynarii lub psim dietetykiem.
Ile błonnika potrzebuje pies?
Psy nie mają ustalonego dokładnego zapotrzebowania na błonnik w diecie, ale ze względu na szereg ważnych funkcji jakie pełni w przewodzie pokarmowym, jest ono ważnym składnikiem diety. W przypadku zdrowych psów dodatek błonnika w diecie nie jest wymagany, ma ono większe znaczenie u zwierząt chorych.
Zgodnie z wytycznymi AAFCO (Association of American Feed Control Officials)i National Research Council (NRC) nie określono minimalnych wymagań dotyczących zawartości błonnika w diecie psa. Błonnik nie jest uznawany za niezbędny składnik odżywczy, a jego ilość w diecie nie jest ściśle regulowana. Zwykle w karmach komercyjnych bytowych jego zawartość wynosi od 3 do 7% w suchej masie. W dietach weterynaryjnych, może być powyżej 10%, a nawet 15% włókna w suchej masie.
Objawy niedoboru błonnika
Błonnik nie jest składnikiem niezbędnym w diecie zwierząt lecz jego niedobór może powodować zaburzenia funkcjonowania układu pokarmowego i metabolizmu.
W badaniach na psach zauważono, że dieta surowa typu BARF bez dodatku błonnika, nie powodowała obniżenia zawartości krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), a konkretnie maślanu, który jest najbardziej kluczowy dla zdrowia jelit. Związane jest to z dużą strawnością diety tego typu oraz podejrzewa się, że istnieją również alternatywne szlaki produkcji maślanu. Co może oznaczać, że produkcja SCFA w jelitach psów nie jest zależna wyłącznie od węglowodanów.
Brak błonnika w diecie u niektórych psów może prowadzić do:
- zaparć,
- nieprawidłowej pracy gruczołów okołoodbytowych,
- zaburzenia mikrobioty jelitowej (dysbioza)
- szybszego wzrost poziomu glukozy po posiłku – problem szczególnie u psów z cukrzycą,
- zwiększonego apetyt, brak uczucia sytości.
Objawy nadmiaru błonnika
Zbyt duża ilość błonnika, szczególnie dodana nagle do diety może mieć niekorzystne efekty dla zdrowia psa.
Nadmiar błonnika może prowadzić do:
- biegunek,
- wzdęć, nadmiernych gazów,
- obniżenia strawności białka, tłuszczu, minerałów i zaburzenia wchłaniania leków czy suplementów,
- niedoborów energetycznych i utrata masy ciała
- osłabienie apetytu – uczucie przepełnienia żołądka.
Etykieta karmy a zawartość błonnika i składników mineralnych
Na etykietach karm dla psów możemy znaleźć informacje o zawartości włókna w diecie. Aby porównać ze sobą różne karmy suche czy mokre należy przeliczyć skład karmy na suchą masę (ang. dry matter basis, DMB). Można to zrobić za pomocą kalkulatorów dostępnych w internecie. Tylko na podstawie suchej masy możemy porównywać karmy do siebie. Warto pamiętać, że etykieta karmy nie mówi nam, czy błonnik jest rozpuszczalny czy nierozpuszczalny — trzeba to wywnioskować z rodzaju użytych składników.
Czy każdy pies potrzebuje błonnika i jak go wprowadzać?
Błonnik pokarmowy, choć nie jest niezbędnym składnikiem odżywczym w diecie psa, to pełni ważne ciała i florę jelitową. Nie każdy pies musi otrzymywać dużą ilość błonnika, ale większość odnosi korzyści z jego umiarkowanej obecności w diecie.
Jak wprowadzać błonnik do diety psa?
Błonnik w diecie psa najlepiej wprowadzić po konsultacji z lekarzem weterynarii lub zwierzęcym dietetykiem. Pomogą oni dobrać odpowiednie źródło błonnika w zależności od potrzeb organizmu. Podczas wprowadzania błonnika do diety należy kierować się kilkoma zasadami. Po pierwsze błonnik taki jak psyllium czy siemię lniane powinno być przed podaniem połączone z wodą i pozostawione do napęcznienia. Kolejną ważną zasadą jest stopniowe wprowadzanie błonnika do psiej diety. Zaczynamy od małych ilość i stopniowo zwiększamy dawkę po kilku dniach, tak aby w ciągu kilku tygodni dojść do właściwej dawki. Każde zwierzę będzie inaczej reagować na dodatek błonnika do diety dlatego należy bacznie obserwować częstotliwość wypróżnień, apetyt, poziom energii u swojego czworonoga. W razie niepokojących objawów zaprzestać podawania.
Psy aktywne a psy mniej aktywne
W przypadku psów aktywnych (sportowych, pracujących) dieta powinna być bardziej skoncentrowana energetycznie, dlatego zawartość błonnika w ich karmie powinna być umiarkowana (2–4%), aby nie obniżać gęstości kalorycznej i nie zaburzać wchłaniania składników odżywczych.
Inaczej jest w przypadku psów mniej aktywnych (kanapowce, seniorzy), dla nich dodatek błonnika w diecie może być wyższy (5–10%), co pomaga regulować masę ciała, wypróżnienia i poprawia perystaltykę jelit.
Rasy podatne na problemy trawienne
Niektóre rasy wykazują większą wrażliwość przewodu pokarmowego i mogą szczególnie skorzystać na obecności błonnika w diecie. Możemy tu wyróżnić takie rasy psów jak:
- boksery – często cierpią na zapalenia jelit,
- buldożki francuskie, mopsy – wrażliwe jelita, częste biegunki, gazy,
- golden retrievery, labradory – tendencje do nadwagi i problemów z gruczołami okołoodbytowymi
Specjalne potrzeby żywieniowe
Zalecana ilość błonnika w diecie zwierząt w różnym wieku może się różnić. W przypadku szczeniąt i psów rosnących dieta wysokobłonnikowa nie jest zalecana. Nadmiar błonnika może zaburzać przyswajania wapnia, białka i energii, co będzie wpływało na wzrost młodych zwierząt. Inaczej sprawa wygląda w przypadku psów starszych, w ich diecie błonnik sprzyja prawidłowej perystaltyce, regularnym wypróżnieniom i pomaga w walce z nadwagą.
Błonnik a choroby włóknozależne u psów
Otyłość i nadwaga
Jak już wcześniej wspomniano błonnik zwiększa objętość posiłku bez zwiększania kaloryczności, spowalnia proces opróżniania żołądka co daje dłuższe uczucie sytości. Powoduje to, że psy są najedzone i nie podjadają, a co za tym idzie nie tyją.
Cukrzyca
W przypadku psów z cukrzycą warto podawać błonnik rozpuszczalny, który spowalnia wchłanianie glukozy, a także pomaga zmniejszyć skoki poziomu cukru po posiłku. Dodatkowo dodatek błonnika będzie wspierać kontrolę masy ciała psa.
Zapalenie okrężnicy i inne choroby jelit
W przypadku chorób jelit błonnik pokarmowy jest cennym składnikiem diety, szczególnie jego frakcje o właściwościach prebiotycznych. Poprzez produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), zwłaszcza maślanu, może zmniejszać stan zapalny, przyspieszać regenerację błony śluzowej jelit a także pomagać w odbudowaniu prawidłowej flory jelitowej. Dodatkowo błonnik wpływa na prawidłową pracę jelit, częstotliwość wypróżnień i jakość stolca.
Biegunki i zaparcia (w tym, czy bardzo mała kupa to zawsze korzystne zjawisko)
W tym przypadku rodzaj błonnika ma duże znaczenie. Rozpuszczalny błonnik będzie zagęszczał stolec, absorbował wodę i działał łagodząco na błonę śluzową. W przypadku zaparć lepiej sprawdzi się błonnik nierozpuszczalny, który zwiększy objętość kału, poprawi perystaltykę i pomoże w regulacji rytmu wypróżnień.
Choroby odbytu i gruczołów okołoodbytowych
Błonnik dodaje objętości stolcowi i ułatwia jego przemieszczanie się przez jelita, co z kolei wspiera naturalne opróżnianie gruczołów okołoodbytowych podczas defekacji. Dzięki czemu gruczoły nie przepełniają się , co zmniejsza szansę na powstanie stanów zapalnych czy przetok.
Podsumowanie
Błonnik, pełni wiele kluczowych funkcji fizjologicznych w organizmie psa. Jego odpowiednia ilość i rodzaj w diecie psa wspiera układ trawienny, metabolizm, florę bakteryjną jelit, a także pomaga w profilaktyce i leczeniu wielu chorób. Nie każdy pies potrzebuje dużej ilości błonnika. Zbyt duża ilość może obniżać strawność diety, powodować gazy, wzdęcia lub niedobory. Watro pamiętać, że psy z niektórymi chorobami (np. zewnątrzwydzielniczą niewydolnością trzustki) mogą wymagać ograniczenia błonnika w codziennej diecie. To czy dany pies powinien otrzymywać błonnik jest zależne od jego wieku, aktywności, rasy i stanu zdrowia. Dużą rolę odgrywa też rodzaj diety, którą zwierzę dostaje na co dzień. Dlatego przed wprowadzeniem błonnika do diety psa warto skonsultować to z lekarzem weterynarii lub dietetykiem zwierzęcym. Pozwoli to dobrać najbezpieczniejsze i najskuteczniejsze rozwiązanie żywieniowe.
Bibliografia:
- 1. Mickaël Weber, Thomas Bissot, Eric Servet, Renaud Sergheraert, Vincent Biourge, Alexander J. German; A High-Protein, High-Fiber Diet Designed for Weight Loss Improves Satiety in Dogs
- 2. Butowski CF, Thomas DG, Young W, Cave NJ, McKenzie CM, Rosendale DI, Bermingham EN. Addition of plant dietary fibre to a raw red meat high protein, high fat diet, alters the faecal bacteriome and organic acid profiles of the domestic cat (Felis catus). PLoS One. 2019 May 1;14(5)
- 3. Graham PA, Maskell E, Rawlings JM, Nash AS, Markwell PJ. Influence of a high fibre diet on glycaemic control and quality of life in dogs with diabetes mellitus. J Small Anim Pract. 2002 Feb;43(2):67-73.
- 4. J. Wilczak; Dietoterapia w chorobach zapalnych przewodu pokarmowego psów na przykładzie IBD; : Monografia dietoterapia chorób psów i kotów 2024
- 5. Small Animal Clinical Nutrition, 5th Edition, Michael S. Hand, Craig D. Thatcher, Rebecca L. Remillard, Phillip Roudebush, Bruce J. Novotny
